दाङ जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता तथा धार्मिक सम्पदाले भरिपूर्ण भूमि हो। यही भूमिमा अवस्थित घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ७ सौडियारमा रहेको उत्तरबाहिनी क्षेत्र दाङकै सबैभन्दा पवित्र तथा सम्भावनायुक्त धार्मिक स्थलहरूमध्ये एक हो। बबई नदी अर्थात् सर्जु नदी उत्तर दिशातर्फ बग्ने दुर्लभ विशेषताका कारण यस स्थानलाई उत्तरबाहिनी नामले चिनिन्छ। हिन्दू धर्मशास्त्र तथा धार्मिक मान्यताअनुसार उत्तरतर्फ बग्ने नदीहरू विशेष पवित्र मानिन्छन्। यही धार्मिक विश्वास र ऐतिहासिक महत्वका कारण उत्तरबाहिनीले लामो समयदेखि श्रद्धालुहरूको आस्था केन्द्रको रूपमा परिचय बनाएको छ।
उत्तरबाहिनी केवल एउटा धार्मिक स्थल मात्र होइन, यो रामायणकालीन सभ्यतासँग जोडिएको ऐतिहासिक महत्व बोकेको क्षेत्र पनि हो। स्थानीय धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान श्रीराम, माता सीता र लक्ष्मण वनवासका क्रममा यस क्षेत्रमा आएका थिए। उनीहरूले बबई अर्थात् सर्जु नदीमा स्नान गरी केही समय यही क्षेत्रमा विश्राम गरेका थिए भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ। यस्ता धार्मिक कथाहरूले उत्तरबाहिनीलाई हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको श्रद्धा र विश्वासको केन्द्र बनाएको छ।
यसैगरी घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ५ मा रहेको प्रसिद्ध धारपानी धामसँग पनि उत्तरबाहिनीको धार्मिक सम्बन्ध रहेको मानिन्छ। महाभारतकालीन कथाअनुसार पाँच पाण्डवहरू धारपानी क्षेत्रमा बसोबास गर्दा उत्तरबाहिनीमा स्नान गर्न आउने गरेको धार्मिक विश्वास छ। यसले उत्तरबाहिनीलाई रामायण र महाभारत दुवै कालखण्डसँग जोडिएको धार्मिक क्षेत्रका रूपमा स्थापित गरेको छ। नेपालको धार्मिक पर्यटन विकासका लागि यस्ता ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्व बोकेका स्थलहरू अमूल्य सम्पत्ति हुन्।
आजको विश्वमा धार्मिक पर्यटन तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। भारतको अयोध्या, वाराणसी, हरिद्वार, उज्जैन तथा नेपालकै पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधाम लगायतका क्षेत्रहरू धार्मिक आस्थाकै कारण लाखौं पर्यटक आकर्षित गर्न सफल भएका छन्। यदि उत्तरबाहिनीलाई योजनाबद्ध ढंगले विकास गर्न सकियो भने यो पनि नेपालका प्रमुख धार्मिक गन्तव्यहरूमध्ये एक बन्न सक्छ।
उत्तरबाहिनीको अर्को विशेषता यसको प्राकृतिक सौन्दर्य हो। शान्त वातावरण, हरियाली वनक्षेत्र, स्वच्छ नदी र आध्यात्मिक अनुभूतिले भरिएको परिवेशले यहाँ आउने जोकोहीलाई आकर्षित गर्छ। धार्मिक यात्रासँगै प्राकृतिक पर्यटनको सम्भावना पनि उत्तिकै बलियो रहेको छ। धार्मिक साधना, योग, ध्यान तथा आध्यात्मिक अध्ययनका लागि समेत यो क्षेत्र उपयुक्त गन्तव्य बन्न सक्छ।
तर यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि उत्तरबाहिनीले अपेक्षित विकास पाउन सकेको छैन। आवश्यक पूर्वाधारको अभाव, प्रचारप्रसारको कमी, व्यवस्थित गुरुयोजना नहुनु तथा सम्बन्धित निकायहरूको पर्याप्त ध्यान नपुग्दा यसको सम्भावना पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन। अहिले पनि यहाँ पुग्ने सडक, पार्किङ स्थल, विश्रामस्थल, सरसफाइ व्यवस्थापन, खानेपानी, शौचालय तथा धार्मिक गतिविधिका लागि आवश्यक संरचनाहरू थप विस्तार गर्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ।
उत्तरबाहिनीलाई धार्मिक धामका रूपमा विकास गर्न सर्वप्रथम दीर्घकालीन गुरुयोजना निर्माण गर्न आवश्यक छ। धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा पर्यटन क्षेत्रका विज्ञहरूको सहभागितामा विस्तृत अध्ययन गरी विकासको स्पष्ट खाका तयार गर्नुपर्छ। धार्मिक स्थलको मूल स्वरूप संरक्षण गर्दै आधुनिक सुविधा विस्तार गर्ने नीति अवलम्बन गरिनुपर्छ।
यस क्षेत्रलाई रामायण सर्किट तथा महाभारत सर्किटसँग जोडेर विकास गर्न सकिन्छ। भगवान राम, सीता, लक्ष्मण तथा पाण्डवहरूसँग सम्बन्धित धार्मिक कथाहरूलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने संरचना निर्माण गर्न सकिन्छ। धार्मिक संग्रहालय, अध्ययन केन्द्र तथा सांस्कृतिक प्रदर्शनी स्थल निर्माण गरिएमा आगन्तुकहरूले यस क्षेत्रको इतिहास र महत्वबारे विस्तृत जानकारी प्राप्त गर्न सक्नेछन्।
उत्तरबाहिनीलाई धारपानी धाम, बाह्रकुने दह, नागेश्वर मन्दिर, गोरक्ष रत्ननाथ मठ तथा दाङका अन्य धार्मिक गन्तव्यहरूसँग जोडेर धार्मिक पर्यटन सर्किट निर्माण गर्न सकिन्छ। यसले पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउनुका साथै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि सशक्त बनाउनेछ।
यहाँ वार्षिक रूपमा धार्मिक महोत्सव, कथा प्रवचन, गीता ज्ञान महायज्ञ, योग शिविर तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्न सकिन्छ। यस्ता कार्यक्रमले देश तथा विदेशका श्रद्धालुहरूलाई आकर्षित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछन्। डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट, वृत्तचित्र तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार अभियानमार्फत उत्तरबाहिनीको पहिचान विश्वसामु पुर्याउन सकिन्छ।
धार्मिक पर्यटनको विकाससँगै स्थानीय रोजगारीका अवसरहरू पनि सिर्जना हुनेछन्। होटल, लज, रेष्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, कृषि उत्पादन तथा स्थानीय व्यापारको विस्तार हुनेछ। हजारौं युवाहरूले आफ्नै ठाउँमा रोजगार र स्वरोजगारका अवसर प्राप्त गर्न सक्नेछन्। यसले आर्थिक समृद्धिको नयाँ ढोका खोल्नेछ।
उत्तरबाहिनीको विकास केवल धार्मिक क्षेत्रको विकास मात्र होइन, दाङको समग्र आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकाससँग पनि जोडिएको विषय हो। यदि यहाँ वर्षमा लाखौं श्रद्धालु तथा पर्यटक भित्र्याउन सकियो भने यसले घोराही र समग्र दाङको पहिचान राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गर्नेछ।
आज आवश्यकता भनेको स्पष्ट सोच, दीर्घकालीन योजना र सबै पक्षको साझा प्रतिबद्धता हो। संघीय सरकार, प्रदेश सरकार, स्थानीय सरकार, धार्मिक संस्था, निजी क्षेत्र तथा स्थानीय समुदायबीच सहकार्य हुन सके उत्तरबाहिनीलाई दक्षिण एशियाकै महत्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
अन्ततः उत्तरबाहिनी केवल नदी किनारको एक धार्मिक स्थल होइन, यो आस्था, इतिहास, संस्कृति र सम्भावनाको संगम हो। रामायणकालीन सभ्यताको स्मृति बोकेको, पाण्डवहरूको धार्मिक यात्रासँग जोडिएको तथा प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण यो क्षेत्र दाङको गौरव हो। अब समय आएको छ—उत्तरबाहिनीलाई संरक्षण मात्र होइन, योजनाबद्ध विकास गरी विश्वसामु चिनाउने। सही योजना, उचित लगानी र दृढ इच्छाशक्ति भएमा उत्तरबाहिनी भविष्यमा लाखौं श्रद्धालुहरूको गन्तव्य बन्नेछ र दाङको समृद्धिको नयाँ आधार तयार गर्नेछ।
