गढवा,३० वैशाख। माध्यमिक शिक्षा परीक्षा अर्थात् SEE को नतिजा सार्वजनिक भएसँगै देशभरका लाखौँ विद्यार्थी, अभिभावक र शिक्षकहरूको ढुकढुकी बढेको छ। कोही खुसीले गद्गद् छन् भने कोही निराशाको गहिरो खाडलमा जाकिएझैँ महसुस गरिरहेका छन्। एउटा शिक्षक, सम्पादक र सामाजिक अभियन्ताको नाताले म यो घडीमा ती तमाम विद्यार्थीहरूसँग संवाद गर्न चाहन्छु, जसको नतिजा उनीहरूले सोचे जस्तो आएको छैन। भाइबहिनीहरू, सबैभन्दा पहिले यो सत्यलाई आत्मसात गरौँ कि जिन्दगी एउटा लामो दौड हो र यो परीक्षा त्यस दौडको एउटा सानो मोड मात्र हो। हामी अक्सर एउटा मोडमा ठेस लाग्दैमा सिङ्गो यात्रा नै समाप्त भयो भन्ने भ्रममा पर्छौँ, तर वास्तवमा ठेस लाग्नु भनेको अगाडिको बाटोमा अझ सचेत भएर हिँड्नका लागि प्रकृतिले दिएको चेतावनी हो। यो नतिजा केवल एउटा प्राविधिक मूल्याङ्कन हो, यसले तिम्रो सपनाको उचाइ र तिम्रो पौरखको गहिराइ नाप्न कहिल्यै सक्दैन। संसारका ठूला-ठूला आविष्कारक, लेखक, राजनीतिज्ञ र उद्योगीहरूको जीवनी पल्टाएर हेर्ने हो भने उनीहरूमध्ये धेरैजसो आफ्नो विद्यालय तहको परीक्षामा औसत वा असफल देखिएका छन्, तर उनीहरूले कहिल्यै हार मानेनन्।
हाम्रो समाजको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेकै तुलना गर्नु हो। छिमेकीको छोराको ‘ए प्लस’ आयो तर तिम्रो किन आएन भन्ने प्रश्नले कतिपय विद्यार्थीको बालमस्तिष्कमा यस्तो विष रोपिदिन्छ कि उनीहरू आफूलाई अपराधीझैँ ठान्न थाल्छन्। तर याद राखौँ, हरेक फूल फुल्ने मौसम फरक हुन्छ। सयपत्री र गुलाफ एकै समयमा फुल्दैनन्, तर दुवैको आफ्नै सौन्दर्य र महत्त्व छ। यदि आज तिम्रो ग्रेड कम आएको छ वा तिमी अनुत्तीर्ण भएका छौ भने पनि तिमीभित्र एउटा यस्तो विशेष क्षमता लुकेको हुन सक्छ, जुन अहिलेसम्म कसैले देखेको छैन। सायद तिमी एउटा उत्कृष्ट कलाकार हौ, सायद तिमीभित्र एउटा महान् खेलाडी लुकेको छ, वा सायद तिमी भविष्यको यस्तो वैज्ञानिक हौ जसले संसारलाई नयाँ दिशा दिनेछ। परीक्षाको उत्तरपुस्तिकाले तिम्रो सृजनशीलता र तिम्रो साहसको उत्तर दिन सक्दैन। त्यसैले, यो नतिजालाई लिएर मन सानो बनाउनु भनेको आफ्नै क्षमतामाथि अपमान गर्नु हो। थोमस अल्वा एडिसनलाई उनकै शिक्षकले ‘पढ्न नसक्ने मन्दबुद्धि’ भनेका थिए, तर उनले हार नमानी हजारौँ पटकको प्रयासपछि चिम आविष्कार गरेर विश्वलाई उज्यालो दिए। उनले भनेका थिए कि उनी असफल भएका होइनन्, बरु उनले काम नगर्ने हजारौँ तरिकाहरू पत्ता लगाएका हुन्। आजको तिम्रो नतिजा पनि त्यस्तै एउटा सिकाई हो, जसले तिमीलाई अब कुन बाटोमा कसरी हिँड्ने भन्ने पाठ सिकाएको छ।
अभिभावकज्यूहरूलाई पनि मेरो एउटा विनम्र आग्रह छ— यो समय तपाईंका छोराछोरीलाई गाली गर्ने वा दबाब दिने समय होइन। उनीहरूलाई तपाईंको न्यानो साथ र भरोसाको सबैभन्दा बढी खाँचो यही बेला छ। घरभित्रै तिरस्कृत महसुस गरेपछि कतिपय कलिला मुनाहरूले गलत बाटो रोज्न सक्छन्। सन्तानको भविष्य अंक तालिकामा होइन, उनीहरूको आत्मविश्वासमा अडिएको हुन्छ। उनीहरूलाई अरूसँग तुलना गरेर उनीहरूको आत्मसम्मानमा चोट नपुर्याउनुस्। बरु उनीहरूलाई अँगालो हालेर भन्नुस् कि यो एउटा सानो असफलता मात्र हो र हामी सधैँ तिम्रो साथमा छौँ। एउटा बुबाआमाको विश्वासले छोराछोरीमा जुन ऊर्जा भर्छ, त्यो संसारको कुनै पनि विद्यालय वा पुस्तकले भर्न सक्दैन। अब्राहम लिङ्कनको जीवनीलाई हेर्नुस्, उनी जीवनभर अनेकौँ पटक असफल भए, तर उनी कहिल्यै रोकिएनन् र अन्ततः अमेरिकाको इतिहासकै महान् राष्ट्रपति बने। असफलता भनेको त अझ ठूलो सफलताका लागि तयार पारिएको एउटा आधारभूमि मात्र हो। त्यसैले, आफ्ना सन्तानलाई यो कठिन घडीमा काँध दिनुस्, उनीहरूलाई फेरि उठ्ने र दौडने हिम्मत दिनुस्।
विद्यालय र शिक्षकहरूको भूमिका पनि यहाँ उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। हामीले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गर्नका लागि मात्र तयार पार्ने हो कि जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्नका लागि? शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य अक्षर चिन्नु मात्र होइन, बरु चेतनाको ढोका खोल्नु हो। हामीले यस्तो वातावरण बनाउनुपर्छ जहाँ विद्यार्थीले असफल हुँदा आफूलाई एक्लो महसुस नगरोस्। विद्यालयहरूले ‘टपर’हरूलाई मात्र सम्मान गर्ने परिपाटी त्यागेर संघर्ष गरिरहेका र मेहनत गरिरहेका हरेक विद्यार्थीको उत्साह बढाउनुपर्छ। हरेक विद्यार्थीको आ-आफ्नै गति हुन्छ र त्यो गतिलाई सम्मान गर्नु नै वास्तविक शिक्षण हो। जब कुनै विद्यार्थीले आफूलाई शिक्षकले विश्वास गरेको पाउँछ, तब ऊ असम्भव मानिएका कामहरू पनि सम्भव तुल्याउन सक्षम हुन्छ। त्यसैले, यो नतिजापछि विद्यालयहरूले आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई थप परामर्श र उत्प्रेरणा दिने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।
भाइबहिनीहरू, जिन्दगी एउटा महासागर हो र यो परीक्षा एउटा सानो छाल मात्र। एउटा छालले तिम्रो डुङ्गालाई केही बेर हल्लाउन सक्छ, तर डुबाउन सक्दैन— यदि तिमीसँग बलियो इच्छाशक्ति छ भने। म चाहन्छु, तिमीहरूले आजैबाट एउटा नयाँ योजना बनाऊ। कहाँ कमजोरी भयो, कुन विषयमा मेहनत पुगेन, त्यो पहिचान गर। अनि नयाँ जोसका साथ फेरि मैदानमा उत्र। हिजोका गल्तीहरूलाई भारी बनाएर नबस, बरु तिनलाई खुड्किलो बनाएर माथि चढ। सम्झ राख, सूर्य अस्ताउनुको अर्थ भोलि फेरि नउदाउनु होइन, बरु अझ नयाँ उज्यालोका साथ उदाउनका लागि केही बेर विश्राम लिनु हो। तिमीहरूका आँखामा जुन सपनाका रंगहरू छन्, ती यस पटकको नतिजाले मेट्न सक्दैनन्। तिमीहरूले अझै धेरै लामो यात्रा तय गर्नुछ, धेरै पहाडहरू चढ्नुछ र धेरै मानिसहरूको मन जित्नुछ।
अन्त्यमा, यो समाज र राष्ट्रलाई तिमीहरूको खाँचो छ। अंकले मात्र मानिस महान् हुँदैन, उसको विचार, उसको व्यवहार र उसको संघर्षले उसलाई महान् बनाउँछ। आज जो विद्यार्थीहरू दुखी हुनुहुन्छ, तपाईंहरूलाई मेरो एउटै सन्देश छ उठ्नुस्, कपडा टकटकाउनुस् र आत्मविश्वासका साथ अगाडि बढ्नुस्। यो असफलतालाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो गुरु मान्नुस्। स्वामी विवेकानन्दले भन्नुभएको छ, “उठ, जाग र लक्ष्य प्राप्ति नभएसम्म नरोक।” तिम्रो लक्ष्य SEE को प्रमाणपत्र मात्र होइन, एउटा सफल र सार्थक जीवन जिउनु हो। तिमीभित्रको त्यो आगोलाई निभ्न नदेऊ, जुन आगोले भोलि तिम्रो भविष्य र यो देशलाई उज्यालो बनाउनेछ। तिमीहरू सफल हुनेछौ, अवश्य हुनेछौ मात्र आफूमाथि विश्वास गर्न नछोड। लडेर उठ्नेहरू नै इतिहासका नायक बन्छन्, र तिमीहरू पनि त्यही नायक बन्ने बाटोमा छौ। भविष्य तिम्रो पर्खाइमा छ ।
अन्त्यमा : तिमीहरूका सपनाका पखेटाहरूले अन्तरिक्षसम्म उडान भर्न सकून्। सम्पूर्ण विद्यार्थी भाइबहिनीहरुलाई उज्ज्वल भविष्यको शुभकामना!”
दुर्गा प्रसाद खनाल
बुद्ध ज्योति मा.वि. दाङ देउखुरी
