आङ,१६ वैशाख। दाङ उपत्यका एशीयाकै ठूलो उपत्यमा पर्दछ । दाङमा पछिल्लो समय कृषि र पशुपालन क्षेत्रमा तीव्र विकास हुँदै गएको छ । तीमध्ये कुखुरा पालन व्यवसाय निकै तिव्र गतिमा फस्टाउँदै गएको छ । सस्तो लागत, छिटो आम्दानी र स्थानीय बजारमा बढ्दो मागका कारण धेरै कृषकहरू ब्रोइलर र लोकल कुखुरा पालनतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । दाङको बँधिया भाले नेपालभर प्रख्यात छ । तसर्थ यो व्यवसायलाई अझ दिगो र व्यावसायिक बनाउन केही महत्वपूर्ण पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक छ ।
कुखुरा पालनको वर्तमान अवस्था :
विगत केही वर्षमा दाङ जिल्लामा कुखुरा फार्महरूको संख्या उल्लेख्य रुपमा बढेको छ । थोरै पूँजीबाट सुरु गर्न मिल्ने र छोटो समयमा नाफा लिन सकिने भएकाले युवावर्गदेखि परम्परागत कृषकसमेत कुखुरा पालनमा सक्रिय भएका छन् । थुप्रै ठाउँमा ब्याजबाट ऋण लिएर कुखुरा फार्म सुरु गरेका उदाहरणसमेत भेटिन्छन् । उत्पादनको परिमाण बढ्दै जाँदा दाङले स्थानीय बजार मात्र होइन, छिमेकी जिल्लासम्म समेत मासु तथा अण्डाको आपूर्ति गर्न थालेको छ ।
सफलता पछाडि रहेका कारणहरू :
–स्थानीय माग वृद्धि : मासु तथा अण्डाको उपभोग दर वृद्धिले माग बढाएको छ ।
–सस्तो प्रविधि पहुँच : आधुनिक तर सस्तो प्रविधि जस्तै ब्रोइलर र लेयर फार्मिङ प्रविधिको सहजता ।
–सरकारी कार्यक्रम : कृषि तथा पशुपालन मन्त्रालयका तर्फबाट केही अनुदान कार्यक्रम तथा तालिमहरू संचालनमा आएका छन् ।
–रोजगारी सृजना : कुखुरा पालनले युवाहरुलाई गाउँमै रोजगारीको अवसर दिएको छ ।
अझै सुधार गर्नुपर्ने क्षेत्रहरू :
यद्यपि कुखुरा पालन व्यवसाय फस्टाएको देखिए पनि यो क्षेत्रलाई दिगो, लाभदायी र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धी बनाउने हो भने केही पक्षमा सुधार आवश्यक देखिन्छ ।
१. प्राविधिक तालिम र ज्ञान अभिवृद्धि ः
कुखुरा पालन व्यावसायिक बनाउने मुख्य शर्त भनेको कृषकलाई आधुनिक प्रविधि, स्वास्थ्य व्यवस्थापन र पोषण व्यवस्थापनबारे विस्तृत तालिम दिनु हो । हाल धेरैजसो किसान अनुभव र परम्परागत अभ्यासमा आधारित भएर काम गर्छन्, जसले गर्दा उत्पादनमा विविध समस्या देखिन्छन् । पशु चिकित्सक तथा कृषि प्राविधिकसँग सहकार्य बढाउन आवश्यक छ ।
२. गुणस्तरीय सन्तान र आहारको उपलब्धता ः
गुणस्तरीय कुखुराका चल्ला र सन्तुलित आहार उपलब्ध गराउन व्यवस्थित आपूर्ति श्रृंखला निर्माण गर्नुपर्छ । अहिले पनि केही किसानले गुणस्तरीय चल्ला र आहार नपाउँदा धेरै घाटा भोगिरहेका छन् । स्थानीय उत्पादन र प्रशोधन केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ ।
३. स्वास्थ्य सेवा सुधार ः
कुखुरामा देखिने रोग नियन्त्रणका लागि नियमित खोप र चिकित्सकीय परामर्श अनिवार्य हुनुपर्छ । धेरैजसो स–साना फार्ममा रोग प्रकोप फैलिँदा पूरै व्यवसाय धरापमा पर्ने जोखिम हुन्छ । जिल्ला पशु सेवा कार्यालयसँग सहकार्य गरी फार्म स्तरमा रोग अनुगमन र उपचारको नियमित कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
४. बजार व्यवस्थापन ः
वर्तमानमा अधिकांश किसान आफैंले उत्पादनको बजार खोज्न बाध्य छन्, जसले गर्दा मूल्यमा ठगिनुपर्ने अवस्था आउँछ । सहकारी मोडलमार्फत सामूहिक बिक्री प्रणाली विकास गरेमा किसानले राम्रो मूल्य पाउनेछन् । साथै, ठूला सुपरमार्केट, होटल तथा काठमाडौं लगायतका सहरी क्षेत्रमा समेत दाङका उत्पादनको प्रचार–प्रसार गर्नु आवश्यक छ ।
५. वित्तीय पहुँच र बीमा योजना ः
कुखुरा पालनको जोखिम न्यूनीकरणका लागि कृषि बीमा कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउन जरुरी छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग समन्वय गरी सस्तो ब्याजदरमा ऋण उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिनुपर्छ । साथै, नयाँ उद्यमीहरूलाई सुरुमा न्यून ब्याज वा अनुदान स्वरूप ऋण दिने कार्यक्रम ल्याउन सकिन्छ ।
६. वातावरणीय पक्ष ः
कुखुरा पालन गर्दा दुर्गन्ध, फोहोर व्यवस्थापन र पानी प्रदूषणका समस्या आउन सक्छन् । त्यसैले वातावरणमैत्री प्रविधिको प्रयोग, जैविक फोहोर व्यवस्थापन तथा जलाशय संरक्षणमा समेत ध्यान दिन आवश्यक छ ।
कसले के भूमिका खेल्न सक्छ ?
–कृषक स्वयंले ः तालिममा सहभागी भइ नयाँ प्रविधि सिक्ने, फार्ममा सफा वातावरण बनाउने, गुणस्तरीय चल्ला र आहारको प्रयोग गर्ने, सामूहिक बजार व्यवस्थापनमा संलग्न हुने ।
–सरकारले ः अनुदान कार्यक्रम थप प्रभावकारी बनाउने । किसानलाई उत्पादनमा आधारित अनुदान दिने । सस्तो बीउ तथा आहार उपलब्ध गराउने, पशु चिकित्सकको पहुँच बढाउने, कृषि बीमा योजना सरल र व्यावहारिक बनाउने ।
–सहकारी संस्था तथा निजी क्षेत्रले ः कुखुरा पालनसम्बन्धी तालिम सञ्चालन गर्ने, गुणस्तरीय उत्पादन वितरण गर्ने, किसानका उत्पादनको बजार व्यवस्थापन गर्ने, स्थानीय स्तरमा प्रशोधन केन्द्र स्थापना गर्ने ।
–शैक्षिक तथा अनुसन्धान संस्थाले ः रोग रोकथाम तथा उत्पादकत्व वृद्धि सम्बन्धी अनुसन्धान गर्ने, नवीनतम प्रविधि विकास गर्ने र किसानसम्म पु¥याउने ।
दाङमा कुखुरा पालन व्यवसायको विस्तारले स्थानीय रोजगारी सृजना, आय वृद्धि र जिल्लाको आर्थिक समृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान गरेको छ । तर, यसलाई दिगो र विश्वसनीय बनाउन भने सबै सरोकारवालाको साझा प्रयास अपरिहार्य छ । प्राविधिक ज्ञान, बजार पहुँच, स्वास्थ्य सुरक्षा, वित्तीय सहायता र वातावरणीय संरक्षणका पक्षमा विशेष ध्यान दिन सकेमा दाङ निकट भविष्यमा नेपालकै प्रमुख कुखुरा उत्पादन केन्द्र बन्न सक्छ ।
कुखुरा पालन व्यवसायमा देखा परेका मुख्य चुनौतीहरू ः
पछिल्लो समय नेपालमा कुखुरा पालन व्यवसाय ग्रामीण तथा शहरी दुवै क्षेत्रमा लोकप्रिय बन्दै गएको छ । विशेषगरी सस्तो लागत, छिटो नाफा, रोजगारीको अवसर र बजारमा स्थायी मागका कारण यो व्यवसायले आकर्षण बढाएको हो । तर, कुखुरा पालन व्यवसाय फस्टाउने क्रममा थुप्रै चुनौतीहरू पनि देखा परिरहेका छन् । यी चुनौतीहरू समाधान नगरेसम्म व्यवसाय दीगो, सुरक्षित र भरपर्दो बन्न सक्दैन ।
कुखुरा पालन व्यवसायमा देखापरेका प्रमुख चुनौतीहरूः
१. रोगको जोखिम र पशु स्वास्थ्यको अभाव ः
कुखुरा पालन व्यवसायको सबैभन्दा ठुलो चुनौती रोग हो । बर्ड फ्लु, न्यूक्यासल डिजिज, आईबी, आईएलटीजस्ता रोगहरू एक फार्मबाट अर्कोमा छिट्टै फैलन सक्छन् ।
धेरैजसो किसानहरूले रोगबारे पर्याप्त ज्ञान नपाएको, नियमित खोप नलगाएको वा समयमै पशु चिकित्सकको पहुँच नपाएको कारणले फार्म नष्ट हुने जोखिम रहन्छ । रोग लागेपछि किसानले लगानी गुमाउनुका साथै बजारमा मासुको आपूर्ति समेत प्रभावित हुन्छ । धेरै गाउँघरमा अझै पनि पशु सेवा केन्द्रमा दक्ष जनशक्ति वा औषधिको अभाव देखिन्छ ।
२. गुणस्तरीय चल्ला र आहारको अभाव ः
कुखुरा पालन सफल हुनको लागि उत्तम गुणस्तरका चल्ला र सन्तुलित आहार अनिवार्य हुन्छ । तर, ग्रामीण क्षेत्रमा चल्ला आपूर्ति गर्ने व्यवसायीक कम्पनीहरू सीमित छन् । धेरैजसो किसानले बिक्रेताबाट चल्ला खरिद गर्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ, जसको गुणस्तर विश्वसनीय हुँदैन ।
त्यस्तै, आहारमा पोषक तत्वको सन्तुलन नभएको खण्डमा कुखुराको वृद्धिदर घट्छ, उत्पादन क्षमतामा कमी आउँछ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुन्छ । सस्तो मुल्यको लोभमा प्रयोग गरिने घटिया दाना (फिड) ले कुखुरामा आन्तरिक समस्या निम्त्याउने सम्भावना पनि रहन्छ ।
३. बजार व्यवस्थापनको अपारदर्शिता ः
कुखुरा पालनमा उत्पादन भए पनि किसानले उचित मूल्य पाउन सक्दैनन् । बजारमा निजी व्यापारीको नियन्त्रण हुँदा किसानहरू मुनाफा कमाउँन असफल हुन्छन् । थोरै संख्यामा रहेका ब्रोकर वा क्रेता समूहले मूल्य नियन्त्रण गर्दा उत्पादकलाई घाटा हुने अवस्था आउँछ ।
मूल्य निर्धारणमा पारदर्शिता नभएको, सरकारी बजार अनुगमन कमजोर भएको र सहकारीहरूको संजाल नबनेको कारण किसान बाध्यतावश सस्तो मूल्यमा कुखुरा वा अण्डा बेच्न बाध्य छन् ।
४. व्यवसायिक ज्ञान र तालिमको अभाव ः
कुखुरा पालन सफल बनाउने आधार भनेकै व्यावसायिक तालिम हो । तर, धेरैजसो किसानहरू परम्परागत अभ्यासमा भर पर्ने गर्छन् । कुखुराको जात छनौट, फार्मको संरचना, पोषण व्यवस्थापन, रोग नियन्त्रण, आर्थिक योजना आदि विषयमा आवश्यक ज्ञानको अभाव रहन्छ ।
नेपाल सरकार तथा निजी क्षेत्रबाट तालिम संचालन भए पनि ती सिमित समूहसम्म मात्र सीमित छन् । गाउँ–गाउँमा रहेका स–साना किसानहरू अझै पनि प्रविधिमैत्री अभ्यासबाट टाढा छन् ।
५. जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय जोखिम ः
जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कुखुरा पालनमा पनि देखिन थालेको छ । अत्यधिक गर्मी, चिसो, आन्धी–हुरी वा बाढीले फार्ममा नकारात्मक असर पार्दछ। तापक्रम असन्तुलित हुँदा कुखुरामा तनाव उत्पन्न हुन्छ, जसले उत्पादन क्षमतामा असर पार्छ ।
त्यस्तै, फार्मबाट निस्कने फोहोर व्यवस्थापन गर्न नसक्दा दुर्गन्ध, प्रदूषण तथा छिमेकीको असन्तोषजस्ता समस्या आउँछ । वातावरणमैत्री फार्म बनाउने प्रविधिको ज्ञान तथा लगानी धेरै किसानसँग नहुँदा यो समस्या बढ्दो छ ।
६. वित्तीय पहुँचको कठिनाइ ः
साना किसानहरूले कुखुरा पालन सुरु गर्न बैंकबाट ऋण पाउन कठिनाइ हुन्छ । वित्तीय संस्था ग्रामीण क्षेत्रमा पुग्नै सक्दैनन् वा किसानलाई धितो माग गर्ने प्रणालीले अवरोध सिर्जना गर्छ ।
त्यस्तै, कृषि बीमा कार्यक्रम पनि कागजी प्रक्रिया र अव्यवहारिक प्रावधानका कारण प्रभावकारी हुन सकेको छैन । जोखिमपूर्ण व्यवसायमा वित्तीय सुरक्षा नहुँदा साना किसान ठूलो नोक्सानमा पर्न सक्ने खतरा रहन्छ ।
७. नीति तथा सरकारी सहयोगको कमि ः
सरकारले पशुपालन प्रवद्र्धनका लागि केही कार्यक्रम ल्याएको भए पनि तिनको पहुँच सीमित व्यक्तिको छ । योजना प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ध्यान नदिँदा अनुदान र तालिम साना किसानसम्म पुग्न सक्दैन ।
नीति निर्माणमा स्थानीय किसानको प्रतिनिधित्व छैन, जसले गर्दा वास्तविक आवश्यकता बुझेर योजना निर्माण हुने अवस्था छैन । त्यस्तै, अन्तरजिल्ला बजारको सहजता, प्रशोधन केन्द्रको अभाव, ढुवानी लागत, लाइसेन्स प्रणाली लगायतका नीतिगत विषयहरू पनि चुनौतीकै रूपमा छन् ।
निष्कर्ष :
कुखुरा पालन व्यवसायले नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा आशाजनक सम्भावना देखाएको छ । तर, यस व्यवसायलाई दीगो, सुरक्षित र लाभदायी बनाउन त्यहाँ विद्यमान चुनौतीहरूको सम्बोधन अनिवार्य छ । रोग नियन्त्रण, गुणस्तरीय सामग्रीको आपूर्ति, बजार पारदर्शिता, तालिम, वित्तीय पहुँच र नीति सुधारमा सरोकारवालाहरूको समन्वयात्मक प्रयास आवश्यक छ । साना किसान केन्द्रित, वातावरणमैत्री र प्राविधिक रूपमा सशक्त प्रणाली विकास गर्न सकेमा कुखुरा पालन व्यवसायले नेपालमा खाद्य सुरक्षासँगै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउन सक्छ ।
