याे वेबसिरिजले तपाईंलाई राम्रैसँग बाँधेर राख्छ। बिहारकाे पृष्ठभूमिमा बनाइएकाे याे वेबसिरिज प्रहरी र गैंगस्टारबीचकाे टसलकाे कथा हाे। यसले मुख्यतः एक बिहार पुलिस अफिसर अमित लाेढा र एक बिहारी ग्याङ्गस्टार चन्दन महताे बीचकाे टसलकाे कथा भन्छ। चन्दन महताेकाे उदय कसरी भयाे, कसरी चन्दन महताे अपराध जगतमा स्थापित भए, पुलिससँग उसकाे द्वन्द्व के कसरी सुरु भयाे, के कस्ताे र कसरी घटनाक्रमहरुकाे विकास हुँदै जाँदा अमित लाेढा र चन्दन महताे एकअर्कासँग टकराउन पुगे, उनीहरुकाे याे टकराव कहाँ पुगेर, के कसरी अन्त्य भयाे? यही यस वेबसिरिजले बताउँछ।
‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ आईपिएस अमित लाेढाकाे किताब ‘बिहार डायरिज’ माथि आधारित छ। यस पुस्तकमा आईपिएस अमित लाेढाले आफू बिहारमा पाेष्टिङ हुँदाकाे बखत, आफ्नाे कार्यकालमा गरेकाे कामकारवाही र अनुभवहरुलाई लिपिबद्ध गरेका छन्। बिहारकाे कुख्यात ग्याङ्गस्टार पिन्टाे महताेलाई कसरी उनले ज्यानकाे बाजी लगाई ट्रयापमा पारेर गिरफ्तार गरि सजाँय दिलाउन सके, कसरी उसकाे गैंगकाे सफाया गर्न सके, ती कुराहरुलाई उनले यस डायरीमा अभिलेखन गरेका छन्। त्यसैलाई यस वेबसिरिजमा नाटकीय शैलीमा फिल्मी मसालाहरुका साथ चित्रण गरिएकाे छ। यस सिरिजमा पिन्टाे महताेकाे नाम बदलेर चन्दन महताे राखिएकाे छ तर अमित लाेढाकाे नाम भने यथावत् राखिएकाे छ।
करण (अमित लाेढा) र अविनाश (चन्दन महताे)
‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ तीनवटा कुरा वा मुद्दाहरुका कारण उल्लेखनीय छ। पहिलाे कुरा, यसले गरेकाे बिहारकाे जातिवादकाे सूक्ष्म चित्रण। भारत एक जातिवादी समाज हाे। त्यसमाथि उत्तर भारत त जातिवादकाे उद्गमस्थल नै भइहाल्याे। उत्तर भारतकाे उत्तर प्रदेश र बिहार दुई यस्ता राज्यहरु हुन् जसकाे धर्तिमा जातिवाद चरमबिन्दुमा छ। यहाँकाे सामाजिक धरातलकाे भित्रैसम्म जातिवादले जरा गाडेकाे छ र यसका जराहरु समाजभित्र चारैतिर टाढाटाढासम्म फैलिएका छन्। यहाँसम्म कि यहाँकाे राज्यप्रणाली वा राज्यसँयन्त्र समेत जातिवादबाट नराम्ररी प्रभावित भएकाे छ (जाे सिद्धान्तत: जात-धर्मबाट निरपेक्ष र कानुन तथा ड्युटीप्रति प्रतिबद्ध रहनुपर्ने हाे। भेदभावरहित र निष्पक्ष रहेर कामकारवाही गर्नुपर्ने हाे।) पुलिस डिपार्टमेन्टभित्र पनि याे जातिवादलाई स्पष्टसँग देख्न सकिन्छ। यस सिरिजमा थुप्रै यस्ता दृष्यहरु छन् जसले प्रहरी विभागभित्र रहेकाे जातिवादलाई दर्शाउँछन्।
दृष्य-१:-
प्रहरीकाे एसएसपी मुक्तेश्वर चाैबे (जाे सत्तारुढ दलकाे निकट हुन्छ) मुख्यमन्त्री उज्जियार प्रसादसामु एएसपी अमित लाेढाकाे बढुवाकाे लागि सिफारिस गर्दै भन्छ, ‘सर एकजना केटाे छ, युवा छ। पटनामा एएसपी छ। अमित लाेढा। राम्राे काम गरिरहेकाे छ। (उसैलाई एसपी बनाऔं)।’
मुख्यमन्त्री भन्छ, ‘अमित लाेढा। याे (लाेढा भनेकाे) कुन जात हाे?’
मुक्तेश्वर भन्छ, ‘सर, जात त थाहा छैन सर। हामीकहाँ त लाेढा हुँदैन। ऊ लाेढा लेख्छ।’
दृष्य-२:-
अभ्युदय सिहँकाे ग्याङ्गले आक्रमण गरेर सत्तारुढ दल निकटका भर्ता लगायतका यादव समुहका गुण्डाहरुलाई मारेपछि अमित लाेढा आफ्नाे टिमकाे आफुभन्दा जुनियर पुलिस अफिसरहरुलाई हकार्दै भन्छन्, ‘जब तपाईंहरुलाई थाहा थियाे कि अभ्युदय सिहँमाथि आक्रमण भएकाे छ। तब उसकाे गतिविधिहरुमाथि निगरानी राख्नुपर्दैनथ्याे? (किन राख्नुभएन?)
तब उनकाे एकजना जुनियर अफिसर भन्छ, ‘हामीलाई अनुमान थिएन कि यादवराजमा ऊ यति ठूलाे काण्ड गर्नेछ।’
उसकाे जवाफ सुनेर अमित भन्छन्, ‘कुनै पनि जातकाे सरकार हुँदैन। सरकार पार्टीकाे हुन्छ।’
दृष्य-३:-
प्रहरीकाे एडिजी अमितलाई फाेन गरेर भन्छ, ‘अमित मैले सुनेकाे छु, आन्तरिक कारणले गर्दा तिमी यी सिहँहरुलाई समातिरहेका छैनाैं।’
‘कस्ताे आन्तरिक कारण?’ भनेर अमितले साेध्दा एडिजी भन्छ, ‘मलाई कसरी थाहा हुन्छ? तिमीलाई पाे थाहा हुनुपर्छ। म तिमीले सकेसम्म चाँडाे उनीहरुलाई गिरफ्तार गर भन्ने चाहन्छु।’
यहाँ एडिजीले भनेकाे आन्तरिक कारण ‘जात’ हाे। आफ्नै जातिकाे भएकाे कारण अमित ती सिहँ अपराधीहरुलाई समातिरहेका छैनन् भन्ने उनले सुनेकाे ‘आन्तरिक कारण’ काे अर्थ हाे। याे कुरा तब झनै स्पष्ट हुन्छ, जब डिआईजी मुक्तेश्वर चाैबे यसबारे अमितसँग सिधै कुरा गर्छ (जसकाे उल्लेख तल गरेकाे छु।)
दृष्य-३:-
मुख्यमन्त्री अमित लाेढालाई फाेन गरेर भन्छ, ‘कप्तान साहेब। तपाईंकाे जिल्लामा पाँचजना यादव मरेकाे छ।’
अमित सच्याउँदै भन्छन्, ‘पाँचजना मानिस मरेकाे हाे सर।’
तर मुख्यमन्त्री जाेड दिदै भन्छ, ‘हाेइन। पाँचजना यादव मरेकाे छ। याद राख्नुहाेस्। याे बिहार हाे। बुझ्नुभाे? काे, कहाँ, के हाे जति छिटाे बुझ्नुहुनेछ, उति तपाईंकाे लागि राम्राे हुनेछ। अन्यथा, समस्यामा पर्नुहुनेछ।’
यहाँनेर मुख्यमन्त्री अमितलाई बिहारकाे जातिय चरित्र वा बिहारकाे राजनीतिकाे जातिय रङबारे बताइरहेकाे हुन्छ।
दृष्य-४:-
अमित लाेढाकाे एकजना कंस्टेबल सुखदेव भन्छ, ‘जय हिन्द सर। सर तपाईं राजस्थानबाट हाे?’
जवाफ दिदै अमित भन्छन् , ‘हाे।’
सुखदेव भन्छ, ‘सर, त्यसाे त म बिहारी हुँ। तर मेराे मूल पनि राजस्थान नै हाे। म पनि राजपूत हुँ सर।’
यसरी कँस्टेबल सुखदेवले एसपीलाई आफु उनकै जातकाे हुँ भनेर चिनाउनुकाे कारण सजातीय भएकाे नाताले एसपीले मलाई च्याप्नेछ वा च्यापाेस् भनेर हाे।
दृष्य-५:-
अमितलाई डिआईजी मुक्तेश्वर चाैबेकाे फाेन आउँछ। चाैबे भन्छ, ‘अमित, मैले उज्जियार बाबुसँग लडेर तिमीलाई नालन्दा जस्ताे जिल्ला दिलाए। तर तिमीले नै मलाई याे कुरा भनेनाैं यार।’
छक्क पर्दै अमित साेध्छन्, ‘के कुरा सर?’
चाैबे भन्छ, ‘यही कि तिमी राजपूत हाैं। मलाई यति त थाहा थियाे तिमी राजस्थानका हाै तर…(राजपूत भन्ने थाहा थिएन।)
बीचमा उसकाे कुरा काट्दै अमित साेध्छन्, ‘सर कसले तपाईंलाई भन्याे कि म राजपूत हुँ?’
चाैबे भन्छ, ‘अरे, पूरै डिपार्टमेन्टमा हल्ला छ। यदि तिमी राजपूत नभएकाे भए अभ्युदय सिहँलाई अहिलेसम्म गिरफ्तार गर्दैनथ्याै त?’
तिलमिलाउँदै अमित जवाफ दिन्छन्, ‘सर एक त म राजपूत हाेइन। अर्काे, म आफ्नाे तर्फबाट अभ्युदय सिहँलाई समात्ने पूरै काेशिश गरिरहेकाे छु। म छिट्टै उसलाई समात्नेछु।’
अमित लाेढा बनेका करण ठाकेर
चाैबे भन्छ, ‘साँच्चै हाे र? तिमी साँच्चै राजपूत हाेइनाै त? त्यसाे भए तिमी एउटा काम गर। दुई-चारजना राजपूतलाई समातेर जेलमा हाल। अनि आफ्नाे जातिकाे स्टाटस क्लियर गर। नत्र भने डिपार्टमेन्टमा याे फाल्तुकाे हल्ला चलिरहन्छ। म पनि आफ्नाे तर्फबाट याे कन्फ्युजन हटाउने काेशिश गर्नेछु। बुझ्याै?’
यी दृष्यहरु बिहारकाे पुलिस डिपार्टमेन्टभित्र अन्तर्निहित जातिवादलाई बुझाउन पर्याप्त छन्। मन्त्री आफुले प्रमाेट गर्न लागेकाे प्रहरी अधिकृतकाे जात जान्न चाहन्छ। आईजिपी उसकाे जात जान्न चाहन्छ। पुलिस कंस्टेबल जातकाे साइनाे जाेडेर एसपीकाे निकट आउन चाहन्छ। प्रहरी विभागभित्र हर काेही साेच्छ कि प्रहरी आफ्नाे जातकाे मान्छेहरुलाई समाउँदैन, उनीहरुलाई कारवाही गर्दैन। बरु उनीहरुलाई बचाउँछ, सँरक्षण गर्छ। उनीहरु हरेक काममा जातलाई ल्याएर जाेड्छन्। प्रहरीकाे हरेक कामकारवाहीकाे लेखाजाेखा जातअनुसार राख्छन्। त्यसैले त अमित लाेढाले अभ्युदय सिहँलाई गिरफ्तार नगरिन्जेलसम्म सिहँ उनकाे आफ्नै जातकाे (राजपूत) भएकाेले गिरफ्तार नगरेकाे हल्ला चल्छ, जबकि अमित जातपातमा हैन, कानुन र ड्युटीमाथि विश्वास गर्छन्। जातिवादले आक्रन्त बिहारकाे परिवेश र त्यसबाट नराम्ररी प्रभावित बिहारकाे पुलिस डिपार्टमेन्टकाे याे सत्यलाई यस सिरिजले दर्शाउँछ।
दाेस्राे कुरा, राजनीति र अपराधबीचकाे ‘कनेक्शन’। राजनीतिकर्मी-पुलिस-गैंगस्टार बीचकाे ‘नेक्सस’ काे पर्दाफास। हुन त हरेक क्राइम बेस्ड सिरिजहरुमा याे ‘नेक्सस’ वा ‘कनेक्शन’ लाई देखाइएकाे हुन्छ। याे क्राइम बेस्ड सिरिजहरुकाे एसेन्टियल एलिमेन्ट नै हाे। याे सिरिजमा पनि नेता र ग्याङ्गस्टारकाे यस कनेक्सनलाई छर्लङ्ग गरि देखाइएकाे छ।
यस सिरिजकाे सुरुमै एउटा दृष्य छ, जुन दृष्य उनीहरुकाे याे नेक्ससलाई छर्लङ्ग पार्न पर्याप्त छ। एक सब-इंस्पेक्टर पुलिस फाेर्सकाे नेतृत्व गर्दै कुख्यात ग्याङ्गस्टार चन्दन महताेलाई पक्रन गइरहेकाे हुन्छ। माथि केन्द्रमा भने सबैजना हालै सम्पन्न विधानसभाकाे निर्वाचनकाे परिणामकाे व्यग्रतापूर्वक प्रतीक्षा गरिरहेका हुन्छन्। विधानसभाकाे निर्वाचनकाे मतगणना धमाधम भइरहेकाे हुन्छ। प्रारम्भमा उज्जियार प्रसादकाे सत्तारुढ दल सर्वेश कुमारकाे विपक्षी दलभन्दा काेशाैं अगाडि देखिन्छ। डिजिपीकाे साला मतगणना स्थलमै हुन्छ। ऊ डिजिपीलाई फाेन गरेर ‘उज्जियार बाबुले निर्वाचन जित्ने देखिएकाे अनि चन्दन महताेले उसकाे कार्यकर्ताहरुलाई मारेकाेले, चन्दन महताेलाई गिरफ्तार गरेर उज्जियार बाबुलाई जीतकाे बधाईकाे साथमा चन्दन महताेकाे गिरफ्तारीकाे ‘गिफ्ट’ पनि दिएर आफ्नाे कुर्सी जाेगाउन’ सल्लाह दिन्छ। डिजिपी तुरुन्त आफुभन्दा एक स्टेप तलकाे अफिसर आईजीलाई फाेन गरेर चन्दन महताेलाई गिरफ्तार गर्न आदेश दिन्छ। आईजी डिआईजीलाई, डिआईजी एएसपीलाई, एवं रितले अन्त्यमा सब-इंस्पेक्टरसम्म चन्दन महताेलाई गिरफ्तार गर्ने आदेश आइपुग्छ। किनभने अन्ततोगत्वा फिल्डमा-एक्शनमा उत्रिने त ऊ र उसकाे नेतृत्वमा रहेकाे पुलिस फाेर्स नै हुन्छ।
सब-इंस्पेक्टर आफ्नाे पुलिस फाेर्सलाई परिचालन गरेर चन्दन महताेलाई चारैतिरबाट घेरा हाल्छ। तर उता क्षणभरमै निर्वाचनकाे परिणाम बदलिन्छ। सुरुवातमा अग्रता लिइरहेको उज्जियार बाबुकाे सत्तारुढ दललाई पराजित गर्दै सर्वेश बाबुकाे विपक्षी दलले बहुमत ल्याउँछ। डिजिपीकाे साला याे खबर डिजिपीलाई सुनाउन डिजिपीलाई फाेन गर्छ। सालाकाे कुरा पूरै सुनिनसक्दै डिजिपी उसकाे फाेन काट्छ र आफुभन्दा तल्लाे अफिसर आईजीलाई फाेन घुमाउन थाल्छ किनभने उसले उसकाे सालाले आ गर्दा अलंकार बुझिसकेकाे हुन्छ अर्थात् निर्वाचनकाे परिणाम उल्टिसक्याे भन्ने कुरा बुझिसकेकाे हुन्छ। अनि, फेरि त्यही चक्र सुरु हुन्छ। आईजी डिआईजीलाई फाेन घुमाउन थाल्छ। डिआईजी आफुभन्दा तलकाे अफिसरलाई, त्याे अफिसर उनीभन्दा तलकाे अफिसलाई। यसरी अन्ततः सब-इंस्पेक्टरलाई, जाे चन्दन महताेलाई गिरफ्तार गर्न अघि बढ्नै लागेकाे हुन्छ कि इस्पेक्टरकाे फाेन आउँछ। फाेनमा उसलाई चन्दन महताेलाई गिरफ्तार नगर्न र पुलिस फाेर्सलाई फर्काएर ल्याउन आदेश दिइन्छ। सब-इंस्पेक्टर विवश हुन्छ। माथिकाे आदेशकाे तामेल त उसले गर्नैपर्छ। यस्तोमा चन्दन महताेलाई छाडेर पुलिस फाेर्सलाई फर्काउनु बाहेक ऊ सँग अर्काे विकल्प हुँदैन र ऊ चन्दन महताेलाई गिरफ्तार नगरि टिमलाई फर्काएर लैजान्छ।
याे एक दृष्यले धेरै कुरा बताउँछ। राजनीतिकर्मी-अपराधी-पुलिसबीचकाे नेक्सस वा इकाेसिस्टमलाई छर्लङ्ग पार्छ याे एक दृष्यले। त्यस्तै, पुलिस डिपार्टमेन्ट कसरी चल्छ? वा हाम्राे सिस्टम-राज्यप्रणाली वा राज्यसँयन्त्र कसरी चल्छ? भन्ने कुराकाे पनि धेरथाेर जवाफ दिन्छ याे एक दृष्यले। कुरा के हाे भने, नेता वा राजनीतिकर्मीहरु र गुण्डा वा ग्याङ्गस्टारहरुका बीच सीधा सम्बन्ध हुन्छ। नेताहरु गुण्डा पाल्छन्। गुण्डाहरु नेताहरुका लागि काम गर्छन्। अनि, पुलिस चाहिँ बीचमा बसेर गुण्डाहरुकाे पाेलेटिकल कनेक्शन हेरेर आफ्नाे स्वार्थलाई प्राथमिकतामा राखि कसलाई कारवाही गर्ने वा नगर्ने भनेर निर्णय गर्छ। सत्तारुढ दल र नेता निकटका गुण्डाहरुलाई चलाउँदैन। उनीहरुकाे दुश्मन दलका गुण्डाहरुलाई टार्गेट बनाउँछ। याे एउटा चक्र हाे, एउटा ‘इकाेसिस्टम’ हाे। याे सिस्टम यसरी नै चल्छ।
तेस्राे कुरा, यसले बिहारकाे अपराधकाे माेटामाेटी समाजशास्त्र बताउँछ। बिहारमा (वा अन्य राज्यहरुमा पनि) अपराधमा लाग्नेहरु मुख्यतः तल्लाे जातकै व्यक्तिहरु हुन्छन्। यस्तो किन हुन्छ भने, समाजमा सबैभन्दा दलनमा परेका उनीहरु नै हुन्छन्। गरिब, अभावग्रस्त र बेराेजगार पनि उनीहरु नै हुन्छन्। अनि, थिचोमिचो वा उत्पीडनमा परेका, ठूलाठालु वा शक्तिशालीहरुबाट हेपिएका-चेपिएका पनि उनीहरु नै हुन्छन्। यसले उनीहरुलाई अपराधमा लाग्न मलिलाे जमिन वा अनुकुल वातावरण प्रदान गर्छ।
‘खाकी’ काे पाेस्टर
अर्काेतिर, पढेर-लेखेर आईएएस वा आइपिएस बन्ने, आफ्नाे भविष्य बनाउने वातावरण त उनीहरुकहाँ हुदैन नै। उनीहरु गुणस्तरीय शिक्षाबाट बन्चित हुन्छन्। पढेर सँघर्ष गर्नका लागि उनीहरुसँग सँसाधन हुदैन। उनीहरुलाई सिकाउने, याे बाटाेतर्फ डाेर्याउने वा प्रेरणा दिने पनि काेही हुँदैन। यस्तोमा उनीहरु अपराधकाे बाटाे राेज्छन् जसमा जाेखिम भएता पनि अघि बढ्न सजिलाे हुन्छ। शिक्षा, मानवीय-गरिमामय जीवन र सामाजिक न्यायबाट बन्चित उनीहरु दलन र उत्पीडनबाट मुक्ति पाउन अपराधमा लाग्छन्। बम र बन्दुक समाउँछन् अनि मान्छे मार्न थाल्छन्। किनभने उनीहरु शक्तिहीन हुन्छन् र उनीहरुले आफुहरुमाथि भइरहेकाे उत्पीडनकाे प्रतिराेध गर्नुपर्ने हुन्छ। आफ्नाे रक्षा गर्नुपर्ने हुनेछ, गरिमामय जीवन पनि जिउनुपर्ने हुन्छ, आफ्नाे वरिपरि बलियाे सुरक्षाकवच पनि बनाउनुपर्ने हुन्छ। उनीहरुकाे यी सबै आवश्यकतालाई अपराधले पूरा गरिदिन्छ।
अपराधमा लागेपछि, बन्दुक र पैसा हात पर्छ। बन्दुक र पैसाले उनीहरुलाई शक्तिशाली बनाउँदै लैजान्छ। जति शक्तिशाली भयाे, उति उनीहरुले हेपिनुपर्दैन। हातमा बन्दुक र साथमा पैसा भएपछि उनीहरुलाई कसैले हेप्न सक्दैन। उल्टै उनीहरुदेखि मानिसहरु डराउन थाल्छन्। बन्दुक-पैसा हातमा भएपछि उनीहरु पनि आफ्नाे ठाउँमा पावरफुल हुन्छन्। मान्छेहरु उनीहरुका अगाडि झुक्न थाल्छन्, डराउन थाल्छन्। यसप्रकार बन्दुक र पैसाले उनीहरुलाई सशक्त बनाउँछ, शक्तिशाली बनाउँछ र शक्तिशाली भएपछि उनीहरु स्वत: दफन-उत्पीडनबाट मुक्त हुँदै जान्छन्। शक्तिले उनीहरुलाई दफन-उत्पीडनबाट मुक्त गर्दै लैजान्छ। यसरी, समाजमा दबिएर रहेकाहरुले अपराधमार्फत् आतंक फैलाएर, पैसा कमाएर पावर इंजाेय गर्न थाल्छन्।
त्यसैले, जाेखिमपूर्ण र ज्यान जाने खतरा भए पनि एकपटक अपराधमा लागिसकेपछि उनीहरु अपराधकाे बाटाेलाई छाेड्न सक्दैनन्। त्यसैले भनिन्छ नि, ‘अपराधकाे दुनियाँमा पस्ने बाटाे हुन्छ, निस्कने बाटाे हुँदैन। एकपटक अपराधकाे दुनियामा पसेपछि लास मात्र निस्किन्छ।’ यही बिहारकाे अपराधकाे माेटामाेटी समाजशास्त्र हाे।
‘खाकी’ काे पाेस्टर
‘बिहार डायरिज’ जुन पुस्तकमाथि याे सिरिज आधारित छ, याे सन् २०००-२००६ सम्मकाे कथा हाे। अर्थात्, याे सिरिजकाे कथा सन् २००० काे दशककाे मध्यसम्मकाे हाे। भनेपछि, सन् २००० काे दशककाे मध्यसम्म पनि दलित तथा पिछडा जातिहरुकाे यही अवस्था थियाे। सन् १९८० र १९९० काे दशककाे कुरै छाेडिदिऊ। (तथापि, सन् १९९० मा मण्डल कमिशनले दलित तथा पिछडा वर्गलाई आरक्षणहरुकाे व्यवस्था गरेपछि समाजमा उथलपुथल भएकाे र याे चक्रलाई भत्काउन याे चक्रमाथि दबाव परेकाे पक्का हाे।)
तर सन् २०१० पछि भने परिस्थिति बदलिन थालेकाे छ। दलित तथा पिछडा वर्ग-जातिहरुकाे शिक्षामा पहुँच बढ्न थालेकाे छ अनि प्रशासनमा उनीहरुकाे हस्तक्षेप (सहभागिता) पनि। उनीहरु लाेकसेवा आयाेगकाे परीक्षा उत्तीर्ण गरेर राज्यप्रणालीमा सहभागी हुने क्रम बढेकाे छ। यस्ताे लाग्छ, उनीहरुले अब शिक्षाकाे महत्वलाई बुझ्न थालेका छन्। शिक्षारुपि हतियार र आरक्षणकाे उपयाेग गरेर आफ्नाे ‘स्टाटस’ (सामाजिक-आर्थिक अवस्था वा हैसियत) लाई बदलिरहेका छन्, साथै आफ्नाे समुदायकाे पनि ‘स्टाटस’ लाई बदलिरहेका छन्।
यस्ताे लाग्छ, दलित-पिछडाहरुकाे मूलधारले अब आफ्नाे बाटाे माेडेका छन्। अब उनीहरु बन्दुककाे स्थानमा कलमले प्रतिराेध गर्न थालेका छन्। जँगलकाे स्थानमा सरकारी कार्यालयहरुकाे टेबललाई युद्धस्थलकाे रुपमा राेजेका छन्। समय अघि बढेकाे छ। सन् २०१० पछिकाे बिहारमा बदलाव देखिन थालेकाे छ। आशा छ, आगामी दिनहरुमा दलित तथा पिछडा वर्ग-जातिहरुमा आएकाे याे परिवर्तनलाई पनि फिल्ममेकरहरु आफ्नाे बेवसिरिजहरुमा ‘क्याप्चर’ गर्नेछन्। दलित-पिछडा वर्ग-जातिहरुकाे समाजशास्त्रकाे याे बदलिन्दाे तस्वीरलाई देखाउनेछन् जुन सुन्दर र उज्यालाे देखिन्छ।
बिहारकाे अपराधकाे समाजशास्त्रलाई केही हदसम्म देखाए पनि यस वेबसिरिजले अपराधीहरुप्रति पटक्कै सहानुभूति सिर्जना गरेकाे छैन। बिहारकाे दलित-पिछडाहरुकाे अपराधसँगकाे कनेक्सन वा बिहारकाे अपराधकाे समाजशास्त्रकाे मीमांसा गर्नु, अपराधकाे कारणहरुलाई केलाउनु, काेही किन अपराधी बन्छ भनेर जाँचपड्ताल गरि सिङ्गाे समाज, राज्य र राजनीतिलाई कठघरामा उभ्याउनु, सामाजिक न्यायकाे दृष्टिकाेणबाट याे बिषयलाई ‘अप्राेच’ गर्नु सायद याे वेबसिरिजकाे उद्देश्य हाेइन।
याे वेबसिरिजले पुलिसकाे दृष्टिकोणबाट बिहार र दलित-पिछडाकाे कथा भन्छ वा यी सबै बिषयवस्तुलाई हेर्छ। पुलिसकाे दृष्टिकोण भनेकाे राज्य वा सँस्थापनकाे दृष्टिकोण हाे। किनभने पुलिस समाजमा राज्यकाे प्रतिनिधि हाे। त्यसले यसकाे दृष्टिकोण सिधा छ, १८० डिग्रीकाे सरल रेखाजस्तै जसले ‘अपराधी जाे काेही हाेस्, त्यसलाई छाड्नुहुदैन। कि त त्यसलाई इंकाउन्टर गरेर सिध्याउनुपर्छ कि त त्यसलाई गिरफ्तार गरेर कानुनी-अदालती प्रक्रियामार्फत् कारवाही चलाएर भए पनि उचित सजाँय दिलाउनुपर्छ’ भन्छ। अनि, अपराधीहरुलाई उनीहरुकाे अँजामसम्म पुर्याउनका लागि पुलिस अफिसरहरु उच्च नैतिकवान्, इमानदार र कर्तव्यनिष्ठ हुनुपर्ने कुरामा हदैसम्म जाेड दिन्छ।
‘खाकी’ काे एउटा दृष्य
सारमा, याे वेबसिरिजले अपराधीलाई कठाेर दण्ड दिनुपर्ने कुरामा जाेड दिन्छ। तर ऊ कुन परिस्थितिमा अपराधी बन्याे? उसलाई कुन परिस्थितिले अपराधी बनायाे? त्याे परिस्थितिलाई हटाउन वा बदल्न पुलिस र राज्यले के कस्ताे भूमिका निभाउन सक्छ वा निभाउनुपर्छ भन्ने कुरातर्फ भने सराेकार राख्दैन। केवल सक्षम र याेग्य पुलिस फाेर्स खडा गरेर अपराध र अपराधीलाई समाप्त पार्नुपर्छ भन्छ। तर समाज-राज्यमा अपराधी जन्माउने सिस्टम त कायमै छ नि। जातिवाद, जातिय उत्पीडन, गरिब-निमुखाहरुकाे दलन र उत्पीडन, आधारभूत मानव अधिकार र मानवीय सेवासुविधाहरुबाट उनीहरुकाे वंचितिकरण र राज्यप्रणालीबाट उनीहरुकाे सीमान्तीकरण त जारी छ नि। त्यसलाई के गर्ने? राज्यमा सामाजिक न्यायकाे निम्छराे अवस्था छ। त्यसलाई के गर्ने? यिनै कुराहरु नै त हुन्, जसले अपराधी जन्मिने परिस्थितिलाई उत्पन्न गर्छन्। त्यसलाई के गर्ने? सारमा, अपराधी जन्माउने ‘इकाे सिस्टम’ लाई के गर्ने? यसकाे जवाफ याे वेबसिरिजमा भेटिन्न। यसकाे जवाफ हामीले बाहिर खाेज्नुपर्छ।
अब सैद्धान्तिक प्रश्नहरुमाथि बिराम लगाउँदै म यस वेबसिरिजकाे अन्य पाटाेतर्फ लाग्छु। बलिउडमा पुलिस र अपराधी वा ग्याङ्गस्टारबीचकाे टसलकाे कथा यसअघि धेरैपटक, धेरै तरिकाबाट भनिसकिएकाे छ, अझै भनिन्दै छ। ती फिल्म वा सिरिजहरुभन्दा ‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ कुन मानेमा फरक वा अब्बल छ त भन्ने प्रश्नकाे स्पष्ट उत्तर म सँग छैन। ‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ काे कथामा नवीनता छ वा यसकाे कथा एक्ट्राअर्डिनेरी छ भनेर म भन्दिन। न त यसकाे पटकथा वा प्रस्तुतिकरण एक्ट्राअर्डिनेरी छ भन्छु। यसकाे कथा ‘एज युजल’ नै छ। पटकथा ठीक त्यसरी नै लेखिएको छ, जसरी कुनै पनि बेवसिरिजकाे पटकथा लेखिन्छ। साना कथालाई लामाे पारेर वा निश्चित लम्बाईमा बिस्तार गरेर। ‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ कुनै हेर्नैपर्ने सिरिज पनि हाेइन। तर यसकाे अन्तरवस्तुमा जुन दुई-तीनवटा कुराहरु दृष्टिगाेचर हुन्छन् (जसकाे उल्लेख मैले माथि गरे) ती कुराहरुले याे वेबसिरिजलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्, महत्त्वपूर्ण बनाउँछन्, बिहारकाे वातावरणमा भिजाएर बिहारकाे अपराधकाे समाजशास्त्रलाई बुझ्न गतिलाे ‘मटेरियल’ प्रदान गर्छन्।
‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ सँग निरज पाण्डेकाे नाम जाेडिएकाे छ। निरज पाण्डे बलिउडकाे स्थापित हस्ती हुन्। खासगरि, पुलिस, क्राइम वा टेरियरिस्टसँग सम्बन्धित बिषयवस्तुमाथि उनी गजबका फिल्महरु बनाउने गर्छन्। पुलिसिया वा खुफिया एजेन्टबेस्ड फिल्महरुका लागि विशेष गरेर चिनिन्छन् उनी। ‘अ वेडनसडे’, ‘स्पेशल-२६’, ‘बेबी’, ‘नाम शबाना’, ‘स्पेशल उप्स’ (वेबसिरिज) आदि उनका निकै चर्चित, एक्लेम्ड र हिट फिल्महरु हुन्। याे वेबसिरिज ‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ पनि एक पुलिसिया फिल्म नै हाे। तर यसपटक उनले यस सिरिजकाे निर्दैशन भने गरेका छैनन्, निर्दैशन अर्कैले (भाव धुलिया) ले गरेका छन्। उनले यसकाे स्क्रिप्टलेखनकार्य, निर्माण र सुपरिवेक्षणमात्र गरेका छन्।
‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ मा निरज पाण्डेले नायक र खलनायककाे प्रमख दुई भूमिकामा नयाँ अभिनेताहरुलाई लिएका छन्। पुलिस अमित लाेढाकाे राेलमा करण ठाकेरलाई लिएका छन् भने गैंगस्टार चन्दन महताेकाे राेलमा अविनाश तिवारीलाई। करण ठाकेर एक टिभी एक्टर हुन्। उनले ‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ मा प्रमुख भूमिका निभाउनु अघि निरज पाण्डेकै ‘स्पेशल उप्स’ र ‘स्पेशल उप्स १.० – दि हिम्मत स्टाेरी’ मा सहायक भूमिका निभाएका थिए। त्यसपछि गएर उनले निरजकाे यस सिरिजमा प्रमुख भूमिका निभाउन पाए।
अमित लाेढाकाे रुपमा करण ठाकेर
करण झण्डैझण्डै तेलुगु फिल्मकाे हिराे बेल्लमकाेंडा श्रीनिवास जस्तै देखिन्छन्। दायाँ-बायाँ, तल-माथि सबैतिरबाट हेर्दा उनी बेल्लमकाेंडा श्रीनिवास झै लाग्छन्। उनकाे अनुहार पनि बेल्लमकांडा श्रीनिवाससँग मिल्दाेजुल्दाे देखिन्छ तर पनि स्टारडममा श्रीनिवाससँग उनकाे तुलना हुन सक्दैन। उनी बेल्लमकाेंडा श्रीनिवास जस्ताे स्टार हाेइनन् जबकि बेल्लमकाेंडा श्रीनिवास तेलुगु फिल्मका स्टार हिराे हुन् र एक टप फिल्म प्राेडक्शन हाउसकाे मालिक हुन्। कहाँ तेलुगु फिल्मकाे स्टार हिराे बेल्लमकाेंडा श्रीनिवास, कहाँ टिभी स्टार करण ठाकेर। उनीहरुकाे कम्प्यारिजन नै हुन सक्दैन। तर जे हाेस्, करण यस सिरिजमा पुलिस अफिसरकाे राेलमा राम्राे देखिएका छन्। अमित लाेढाकाे रुपमा उनी सुहाएका छन्। उनकाे पर्फमेन्स पनि ठीक छ।
अविनाश तिवारी पनि एक टिभी+फिल्म एक्टर हुन्। करणले धेरै टिभी सिरियलहरुमा काम गरे तर फिल्ममा चान्स पाएनन् भने अविनाशले टिभी सिरियलहरुका साथै फिल्महरुमा पनि काम पाए। ‘खाकी-दि बिहार च्याप्टर’ मा प्रमुख भूमिका निभाउनु अघि उनले ‘तू है मेरा संडे’, ‘लैला मंजनु’, ‘घाेस्ट स्टाेरिज’, ‘बुलबुल’ र ‘द गर्ल अन द ट्रेन’ जस्ता फिल्महरुमा काम गरिसकेका थिए।
अविनाश तिवारी पनि चंदन महताेकाे राेलमा सही छन् र आफ्नाे भूमिका ठीकसँग निभाएका छन्। उनकाे अनुहारबाट एक गरिब-निमुखाकाे लाचारीपना र एक अपराधीकाे कुटिलता तथा धूर्तता दुवै चुहिएकाे देखिन्छ। तर हिंसाका दृष्यहरुमा भने उनी कमजाेर देखिएका छन्। उनी त्यति हिंस्रक लाग्दैनन् जति हिंस्रकपना उनकाे राेलले डिमान्ड गर्छ। व्यक्तिगत रुपमा मलाई यस्ताे लाग्याे।
चन्दन महताेकाे रुपमा अविनाश तिवारी
यस सिरिजमा करण (अमित लाेढा) र अविनाश (चन्दन महताे) दुवैकाे राेल बराबर राखिएकाे छ र दुवै पात्रका बीच सन्तुलन कायम गरिएकाे छ। दुवैले बराबर स्क्रीनस्पेश पाएका छन्। अनि, दुवैकाे चरित्रलाई राम्राेसँग लेखिएकाे र स्थापित गरिएकाे छ।
उनीहरुका अतिरिक्त अभिमन्यु सिहँ र आशुताेष राणाकाे भूमिका पनि उल्लेखनीय छ। अभिमन्यु सिहँले राम्राे स्काेप पाएका छन् यस वेबसिरिजमा। सधै भिलेनकाे राेलमा देखा पर्ने अभिमन्यु सिहँकाे यस वेबसिरिजमा साइडहिराेकाे राेल छ। एसपी अमित लाेढाकाे प्रमुख सहयाेगी सब-इंस्पेक्टर रँजन कुमारकाे राेलमा उनी देखिएका छन्। एसपी अमितजस्तै एक इमानदार र कर्तव्यनिष्ठ पुलिस अफिसरकाे भूमिकामा। यदि अमित यस सिरिजका हिराे हुन् भने उनी साइडहिराे। उनले आफ्नाे भूमिका राम्राेसँग निभाएका छन्। यसका साथै उनले यस वेबसिरिजमा सुत्रधारकाे काम पनि गरेका छन्।
रंजन कुमारकाे रुपमा अभिमन्यु सिहँ
अभिमन्यु सिहँपछि आशुताेष राणा पनि एक अवसरवादी पुलिस अफिसरकाे भूमिकामा जमेका छन्। सुरुमा एसएसपीकाे रुपमा प्रकट भएर डिआईजी हुँदै अन्तिमसम्ममा आईजीसमेत बन्न भ्याउँछ याे पात्रले। सकरात्मक-नकारात्मक दुवैखाले सेड्स पाइन्छ याे पात्रमा। तर धेरैजसाे अमितकाे असल उद्देश्यमा मदत नै गर्छन् उनी।
अब मेराे कुरालाई बिट मार्छु, यदि तपाईं फुर्सदमा हुनुहुन्छ भने याे वेबसिरिज एकपटक हेर्न सक्नुहुन्छ।
