- दाङ,२७ कार्तिक। धान, गहुँ, मकै, तोरी, फलफूल लगायतका कृषिजन्य उत्पादनहरू फल्न र फुल्नका लागि परागसेचन अनिवार्य प्रक्रिया हो । यो प्रक्रिया मुख्य रूपमा कीराहरू, विशेष गरी माहुरीहरूद्वारा सम्पन्न हुन्छ ।
माहुरीहरूले फूलहरूबाट रस चुस्दै परागकणहरू एक फूलबाट अर्को फूलमा स्थानान्तरण गर्दछन्, जसले गर्दा बिरुवाहरूमा बीउ र फल उत्पादन हुन्छ । विश्वव्यापी रूपमा कृषि उत्पादनको करिब ७५ प्रतिशत भाग परागसेचनमा निर्भर हुन्छ, जसमध्ये माहुरीहरूले ८० प्रतिशतभन्दा बढी योगदान दिन्छन् । नेपालको सन्दर्भमा पनि यो तथ्य उत्तिकै लागू हुन्छ । नेपालमा वार्षिक रूपमा करिब ३५ प्रतिशत फसलहरू परागसेचनमा निर्भर छन्, जसमा
तोरी, फलफूल र तरकारीहरू प्रमुख छन् ।
पछिल्लो समय खेतीपातीमा अत्यधिक विषादीको प्रयोग बढ्दै गएको छ । किसानहरूले कीरा, रोग र झारपात नियन्त्रण गर्नका लागि रासायनिक विषादीहरूको अन्धाधुन्ध प्रयोग गर्दै आएका छन् । यसले
माहुरीहरूमा गम्भीर असर पारेको छ । माहुरीहरू विषादीको सम्पर्कमा आएर मर्छन्, उनीहरूको प्रजनन क्षमता घट्छ र घारहरू निष्क्रिय हुन्छन् । दाङ जिल्ला, जुन तराईको उर्वर भूमि र माहुरी पालनका लागि प्रसिद्ध छ, यस समस्याबाट अछूतो छैन । दाङमा धान, मकै, तोरी र फलफूलको खेती व्यापक छ, तर विषादीको प्रयोगले माहुरीको संख्या घट्दै गएको छ । यसको
परिणामस्वरूप एकातिर फसल उत्पादनमा ह्रास आएको छ, अर्कोतिर माहुरीबाट उत्पादित मह र चाकाको उत्पादनमा पनि कमी आएको छ ।
यो लेखमा दाङ जिल्लाको सन्दर्भमा माहुरीको भूमिका, विषादीको प्रभाव, उत्पादनमा पर्ने असर र सम्भावित समाधानहरूको विश्लेषण गर्न खोजेको छु । लेखमा माहुरीको जैविक भूमिका, विषादीको प्रकार र प्रभाव, दाङ जिल्लाको कृषि र
माहुरी पालनको अवस्था, उत्पादनमा पर्ने आर्थिक तथा पर्यावरणीय
असर, वैकल्पिक उपायहरू र निष्कर्ष गरी संरचित गरेको छु । यस विश्लेषणले कृषकहरू, नीति निर्माताहरू र सरोकारवालाहरूलाई जागरण दिलाउने अपेक्षा गरेको छु ।
माहुरीको जैविक भूमिका र
परागसेचन प्रक्रिया ः
–माहुरीहरू परागसेचनको प्रमुख एजेन्ट हुन् । उनीहरूले फूलहरूबाट नेक्टर (रस) र पोलन (परागकण) सङ्कलन गर्दछन् । यो प्रक्रियामा परागकणहरू उनीहरूको शरीरमा टाँसिन्छन् र अर्को फूलमा पुग्दा स्थानान्तरण हुन्छ । यसलाई क्रस–पोलिनेसन भनिन्छ, जसले बिरुवाको आनुवंशिक विविधता बढाउँछ र उत्पादन वृद्धि गर्छ ।
उदाहरणका लागि, तोरीको फूलमा माहुरी नपुगे बीउ उत्पादन ५० प्रतिशतसम्म घट्छ ।
नेपालमा माहुरी पालन प्राचीन कालदेखि हुँदै आएको छ । तराई क्षेत्रमा स्थानीय माहुरी र युरोपेली माहुरी दुवै पालिन्छन् । माहुरीले
परागसेचन मात्र होइन, मह, मोम,
रोयल जेली, प्रोपोलिस जस्ता उत्पादनहरू पनि दिन्छन् । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार, माहुरी नष्ट भए विश्वको खाद्यान्न उत्पादन ३० प्रतिशत घट्न सक्छ ।
दाङ जिल्लामा माहुरीको
घारहरू जङ्गल, खेतबारी र घरआँगनमा पाइन्छन् । यहाँको जलवायु (उष्ण र वर्षायुक्त) माहुरी पालनका लागि आदर्श छ । तर विषादीको प्रयोगले माहुरीको उडान क्षमता घटाउँछ, उनीहरूको स्मृति ह्रास हुन्छ र घार फर्कन सक्दैनन् । यसलाई कोलोनी कोलाप्स डिसअर्डर भनिन्छ, जसमा सम्पूर्ण घार नष्ट हुन्छ ।
विषादीको प्रकार, प्रयोग र
माहुरीमा प्रभाव ः
–विषादीहरूलाई कीटनाशक, फङ्गिसाइड, हर्बिसाइडमा वर्गीकरण गरिन्छ । नेपालमा क्लोरपाइरिफस, साइपरमेथ्रिन, इमिडाक्लोप्रिड जस्ता नियोनिकोटिनोइड्स विषादीहरूको प्रयोग बढ्दो छ । यी विषादीहरू माहुरीको स्नायु प्रणालीमा आक्रमण गर्छन् । नियोनिकोटिनोइड्स पानीमा घुलनशील हुने भएकाले बिरुवाको जरा, पात र फूलमा पुग्छन्, जसले माहुरीलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ ।
अध्ययनहरूका अनुसार, इमिडाक्लोप्रिडको न्यून मात्रा (०.१) ले पनि माहुरीको नेभिगेसन क्षमता ५० प्रतिशत घटाउँछ । युरोपेली युनियनले २०१८ मा नियोनिकोटिनोइड्स माथि प्रतिबन्ध लगायो, तर नेपालमा अझै स्वतन्त्र रूपमा बिक्री हुन्छ । दाङमा किसानहरूले धानको कीराका लागि कार्बारिल, मकैका लागि फिप्रोनिल प्रयोग गर्छन् । यी विषादीहरू स्प्रे गर्दा हावामा फैलिन्छन् र
माहुरीहरूमा पुग्छन् ।
माहुरीमा प्रभावहरूः
–तीव्र प्रभावः विषादी सम्पर्कमा आएर तत्काल मृत्यु ।
दीर्घकालीन प्रभावः
–प्रजनन दर घट्ने ।
–लार्भा मर्ने, रानी माहुरीको आयु घट्ने ।
सबलेथल प्रभावः
–उडान कमजोर हुने, सङ्कलन क्षमता घट्ने ।
नेपाल कृषि अनुसन्धान
परिषद्को एक अध्ययनले देखाएअनुसार, तराईमा विषादी प्रयोगले माहुरीको घनत्व ४० प्रतिशत घटेको छ । दाङमा २०७५ मा ५००० घार माहुरी पालिएका थिए, २०८० मा ३००० मा झरेको तथ्याङ्क छ ।
दाङ जिल्लाको कृषि र माहुरी पालनको अवस्था ः
–दाङ जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्छ, जसको क्षेत्रफल २९५५ वर्ग किमि छ । यहाँको माटो उर्वर र सिँचाइ सुविधा राम्रो छ । प्रमुख बालीहरूः धान (४०००० हेक्टर), मकै (२५००० हेक्टर), तोरी
(१५००० हेक्टर), फलफूल (आँप, लिची, केरा) । दाङ घोराही र तुलसीपुर उपमहानगरपालिकामा माहुरी पालन केन्द्रहरू छन् । माहुरी पालनबाट वार्षिक ५०० टन मह उत्पादन हुन्छ, जसको मूल्य १० करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ । तर विषादीको कारण, घारहरू खाली हुने, मह उत्पादन ३० प्रतिशत घट्ने, चाकाको गुणस्तर घट्ने कुरा भैरहेको छ ।
किसानहरूले विषादी प्रयोग गर्दा समय (फूल फुल्ने बेला) र मात्रा ध्यान दिँदैनन् । उदाहरणः तोरी फुल्ने बेला स्प्रे गर्दा माहुरी मर्छन्, जसले तोरीको बीउ उत्पादन २०–३० प्रतिशत घटाउँछ । दाङको लमही क्षेत्रमा २०७८ मा विषादी स्प्रेपछि २०० घार माहुरी नष्ट भए ।
उत्पादनमा पर्ने आर्थिक तथा पर्यावरणीय असर ः
१) आर्थिक असर ः
–फसल उत्पादन ह्रासः परागसेचन कमीले धानको उत्पादन ५–१० प्रतिशत, तोरी २०–४० प्रतिशत, फलफूल ३०–५० प्रतिशत घट्छ । दाङमा वार्षिक १ लाख टन धान उत्पादन हुन्छ, १० प्रतिशत ह्रासले १०००० टन कमी, जसको मूल्य ५० करोड रुपैयाँ पर्छ ।
यसरी माहुरी पालनमा समस्या आउँदा कृषिजन्य उत्पादनमा कमि आउँछ र वर्षेनी करोडौं रुपैयाँ घाटा हुन्छ ।
–माहुरी उत्पादनः मह उत्पादन घट्दा किसानको आय ४० प्रतिशत कमी । एक घारबाट २० केजी मह, मूल्य १०००० रुपैयाँ, २००० घार कमीले २ करोड नोक्सान हुन्छ ।
–कुल आर्थिक नोक्सानः दाङमा वार्षिक १०० करोडभन्दा बढी हुने अनुमान लगाउन सकिन्छ ।
२) पर्यावरणीय असर ः
–जैविक विविधता ह्रासः
माहुरी नष्ट हुँदा अन्य कीराहरूको सन्तुलन बिग्रन्छ ।
–माटो प्रदूषणः विषादीले माटोको सूक्ष्मजीव नष्ट गर्छ ।
–मानव स्वास्थ्यः विषादी अवशेषले मान्छेलाई क्यान्सर, स्नायु रोग लाग्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले देखाए अनुसार, माहुरी संरक्षणले कृषि लागत २० प्रतिशत घटाउँछ ।
वैकल्पिक उपायहरू र समाधान
१. एकीकृत कीट व्यवस्थापनः जैविक कीटनाशक (नीम, बेसार) प्रयोग गर्नुपर्छ । दाङमा एन.ए.आर.सी.ले यस सम्बन्धी तालिम दिन्छ ।
२. विषादी नियमनः फूल फुल्ने बेला स्प्रे प्रतिबन्ध गर्नुपर्छ । जैविक खेतीमा प्रोत्साहन गरेर पनि विषादीको प्रयोगमा कमि ल्याउन सकिन्छ ।
३. माहुरी संरक्षणः घारहरू खेतबाट टाढा राख्ने, फूलदार बिरुवा रोप्ने गर्नुपर्छ ।
४. नीतिगत सुधारः कृषि मन्त्रालयले विषादी आयात नियन्त्रण, माहुरी पालन अनुदान दिनुपर्छ ।
५. जागरणः किसानलाई यस विषयमा प्रसस्त तालिम र स्कूलमा शिक्षा यसै सम्बन्धी पाठ्यक्रम तयार पारेर विद्यार्थीलाई जानकारी दिनुपर्छ, ताकी उनीहरु ठूलो भएर विषादीको गलत प्रयोगमा नलागुन् ।
दाङमा जैविक माहुरी पालन समूहहरू गठन गरी सफलता प्राप्त भएको छ ।
निष्कर्ष ः–माहुरीहरू कृषि र पर्यावरणको आधारस्तम्भ हुन् । दाङमा विषादीको जथाभावी अत्यधिक प्रयोगले माहुरी नष्ट हुँदा फसल र मह उत्पादन दुवै प्रभावित भएका छन् । यसको समाधानका लागि र नीतिगत सुधार र जागरण आवश्यक छ । सबै सरोकारवालाहरूले संयुक्त प्रयास गरे दाङलाई जैविक कृषि र माहुरी पालनको हब बनाउन सकिन्छ ।
