घोराहीलाई राम्रो, व्यवस्थित, सफा, सुरक्षित र सम्भावनायुक्त सहर बनाउने कुरा आजको नयाँ बहस होइन। तर, हरेक बहसको एउटा समय हुन्छ, एउटा सन्दर्भ हुन्छ, र एउटा जिम्मेवारी पनि हुन्छ। अहिले “घोराही बनाउ अभियान” को सन्दर्भमा घोराही फेरि एकपटक सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा आएको छ। यो सकारात्मक कुरा हो। किनकि कुनै पनि सहर कागजका योजनाले मात्र सुन्दर बन्दैन; त्यसका लागि नागरिकको दबाब, नेतृत्वको दृष्टि, र कामप्रतिको इमानदार प्रतिबद्धता चाहिन्छ।
घोराही लुम्बिनी प्रदेशकै महत्वपूर्ण सहरमध्ये एक हो। प्रशासनिक, शैक्षिक, व्यापारिक र सामाजिक हिसाबले यसको प्रभाव क्षेत्र ठूलो छ। तर यति सम्भावना बोकेको सहर अझै पनि धुलो, अव्यवस्थित सडक, फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरी, नाला–ढलको समस्या, पार्किङ अभाव, फुटपाथ अतिक्रमण, बजारको अस्तव्यस्तता, सार्वजनिक स्थलको अभाव, युवा पलायन, कृषि र शहरी अर्थतन्त्रबीचको कमजोर सम्बन्ध जस्ता समस्यासँग जुधिरहेको छ। यसकारण “घोराही बनाउ अभियान” केवल एउटा अभियान मात्र होइन, यो घोराहीको भविष्यबारे गम्भीर प्रश्न उठाउने अवसर पनि हो।
कुनै पनि अभियान सफल हुन तीन वटा कुरा चाहिन्छ—स्पष्ट दृष्टि, कार्यान्वयनको योजना, र जनताको सहभागिता। यदि “घोराही बनाउ अभियान” साँच्चै परिणाममुखी बन्ने हो भने यसले भाषण, फोटोसेसन र नाराभन्दा माथि उठ्नैपर्छ। यसले नागरिकलाई सपना मात्र देखाउने होइन, सपना पूरा गर्ने बाटो पनि देखाउनुपर्छ। घोराही कस्तो बनाउने? पाँच वर्षपछि यस सहरको अनुहार कस्तो हुने? कुन क्षेत्रमा कति लगानी गर्ने? कसले जिम्मा लिने? कहिलेसम्म काम सक्ने? यी प्रश्नको स्पष्ट जवाफबिना कुनै पनि अभियान भावनात्मक अपिल त बन्न सक्छ, तर रूपान्तरणको आधार बन्न सक्दैन।
मलाई लाग्छ, “घोराही बनाउ अभियान” ले सबैभन्दा पहिले घोराहीको वास्तविक समस्या पहिचान गर्ने सार्वजनिक दस्तावेज ल्याउनुपर्छ। घोराहीका १९ वटै वडाका प्रमुख समस्या फरक–फरक हुन सक्छन्। कतै खानेपानी प्रमुख मुद्दा होला, कतै सडक र नाला, कतै स्वास्थ्य सेवा, कतै बेरोजगारी, कतै बजार व्यवस्थापन, कतै कृषि उत्पादनको बजारीकरण। त्यसैले अभियानले “एकै किसिमको भाषण” होइन, क्षेत्रअनुसार समस्या र समाधानको नक्सा तयार गर्नुपर्छ। यसले अभियानलाई नारामुखी होइन, तथ्यमा आधारित बनाउँछ।
दोस्रो, घोराहीलाई बनाउने कुरा केवल भौतिक पूर्वाधारमा सीमित हुनु हुँदैन। सडक कालोपत्रे गर्दैमा मात्र सहर आधुनिक हुँदैन। सहरको चरित्र, संस्कार र सेवा प्रणाली पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले अभियानले कम्तीमा पाँच क्षेत्रमा स्पष्ट कार्यदिशा दिनुपर्छ—
१. सफा, हरियो र स्वस्थ घोराही
घोराही बनाउने पहिलो आधार सफाइ हो। सडक किनारामा थुप्रिएको फोहोर, खुला नाला, धुलो, अव्यवस्थित ढल—यी सबैले सहरको सौन्दर्य मात्र बिगार्दैनन्, जनस्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर पार्छन्। अभियानले घर–घरमा फोहोर छुट्याउने प्रणाली, जैविक–अजैविक फोहोर व्यवस्थापन, वडास्तरमा कम्पोस्ट प्रणाली, नियमित सरसफाइ अनुगमन, र खुला स्थान तथा सडक किनारामा वृक्षरोपण जस्ता ठोस योजना अघि सार्नुपर्छ। “हरियो घोराही” नारा होइन, नीति बन्नुपर्छ।
२. व्यवस्थित सडक, पार्किङ र यातायात
घोराहीका धेरै स्थानमा सडकको गुणस्तर, नाला व्यवस्थापन, फुटपाथ र पार्किङको समस्या देखिन्छ। सहरलाई सहरजस्तो बनाउन पैदल यात्रु–मैत्री फुटपाथ, सार्वजनिक पार्किङ क्षेत्र, ट्राफिक व्यवस्थापन, बजार क्षेत्रको वैज्ञानिक पुनर्संरचना आवश्यक छ। सडक बनाउने तर नाला नबनाउने, नाला बनाउने तर निकास नजोड्ने, बजार विस्तार गर्ने तर पार्किङ नसोच्ने पुरानो शैलीले अब काम गर्दैन। अभियानले “पूर्वाधार बनाउने” भन्दा पनि पूर्वाधारलाई उपयोगी, टिकाउ र योजनाबद्ध बनाउने दृष्टिकोण ल्याउनुपर्छ।
३. युवाका लागि अवसरमूलक घोराही
सहर तब बन्छ जब त्यहाँका युवाले भविष्य देख्छन्। नत्र सहर भवनले भरिन्छ, तर सम्भावनाले खाली हुन्छ। घोराहीका युवालाई रोजगारी, सीप, उद्यम र लगानीसँग जोड्ने स्पष्ट कार्यक्रम बिना “घोराही बनाउ” अधुरो हुन्छ। सूचना–प्रविधि, कृषि–प्रशोधन, साना उद्योग, पर्यटन, सीपमूलक तालिम, स्टार्टअप प्रवर्द्धन, महिला र युवालाई सहुलियत उद्यम कर्जा, स्थानीय उत्पादनको ब्रान्डिङ—यी सबै विषयलाई अभियानको केन्द्रमा ल्याउनुपर्छ। युवालाई पोस्टर टाँस्ने कार्यकर्ता होइन, घोराही निर्माणका साझेदार बनाइनुपर्छ।
४. शिक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर
घोराहीको विकास केवल सडकको चौडाइले मापन गर्नु गलत हुन्छ। विद्यालय कस्तो छ? सामुदायिक विद्यालयमा पढाइको गुणस्तर कस्तो छ? स्वास्थ्य संस्था पहुँचयोग्य छन् कि छैनन्? सेवाग्राहीले उपमहानगरमा काम गर्न जाँदा सम्मानजनक व्यवहार पाउँछन् कि पाउँदैनन्? यस्ता प्रश्न विकासका मूल प्रश्न हुन्। अभियानले डिजिटल सेवा, समयमै सेवा, भ्रष्टाचारमुक्त सेवा, नागरिकमैत्री प्रशासन को प्रतिवद्धता सार्वजनिक गर्नुपर्छ। “काम गराइदिन मान्छे खोज्नुपर्ने” अवस्थाको अन्त्य नभएसम्म सहर सुन्दर देखिए पनि नागरिक सन्तुष्ट हुँदैनन्।
५. संस्कृति, पहिचान र सामाजिक सद्भाव
घोराही बनाउने भनेको घोराहीको आत्मा जोगाउने पनि हो। यहाँका पुराना बस्ती, स्थानीय संस्कृति, थारू समुदायको पहिचान, भाषिक–सांस्कृतिक विविधता, स्थानीय कला–साहित्य, सार्वजनिक मञ्च, खेल मैदान, पुस्तकालय, सामुदायिक गतिविधि—यी सबै सहरको जीवन हुन्। अभियानले घोराहीलाई केवल “कंक्रिटको सहर” होइन, पहिचान भएको, आत्मा भएको, आफ्नोपन भएको सहर बनाउने लक्ष्य राख्नुपर्छ।
तर यति मात्र भनिदिए पुग्दैन। “घोराही बनाउ अभियान” ले आफ्नो विश्वसनीयता बढाउन तीन वटा राजनीतिक–नैतिक प्रतिबद्धता पनि सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
पहिलो—पारदर्शिता।
कुन काम कहाँ गर्ने? कति बजेट लाग्ने? कसले गर्ने? प्रगति कहाँ पुग्यो? नागरिकले सजिलै हेर्न पाउने व्यवस्था हुनुपर्छ। सार्वजनिक प्रतिबद्धता र सार्वजनिक प्रतिवेदन अभियानको संस्कार बन्नुपर्छ।दोस्रो—नागरिक संवाद।
घोराही उपमहानगरका सबै वर्गसँग नियमित खुला संवाद हुनुपर्छ—व्यापारी, किसान, शिक्षक, पत्रकार, महिला समूह, युवा, श्रमिक, दलित, जनजाति, ज्येष्ठ नागरिक, अपांगता भएका नागरिक, विद्यार्थी, टोल विकास संस्था सबैसँग। सहरको नक्सा काठमाडौँ बसेर कोर्ने होइन, घोराहीमै हिँडेर, सुनेर, बुझेर बनाउनुपर्छ।
तेस्रो—राजनीतिक अभियान होइन, सार्वजनिक अभियान।
यदि यो अभियान कुनै व्यक्तिको चुनावी छविको तयारीमा सीमित भयो भने यसको प्रभाव छोटो हुन्छ। तर यदि यो घोराहीका नागरिकको साझा अभियान बन्यो भने यसको असर दीर्घकालीन हुन्छ। त्यसैले “म” होइन “हामी”, “दल” होइन “घोराही”, “नारा” होइन “नतिजा”—यही मूल मन्त्र हुनुपर्छ।
आज घोराहीलाई भाषणभन्दा बढी दृष्टि भएको नेतृत्व, तथ्यमा आधारित योजना, साहसी निर्णय, इमानदार कार्यान्वयन र नागरिकसँगको जीवित सम्बन्ध चाहिएको छ। “घोराही बनाउ अभियान” ले यदि यी कुरा आत्मसात् गर्न सक्छ भने यो केवल एउटा अभियान रहने छैन; यो घोराहीको रूपान्तरणको सुरुवात बन्न सक्छ। तर यदि यो अभियान पनि अरू धेरै अभियानजस्तै केही कार्यक्रम, केही फोटो, केही भाषण र केही नारामा सीमित भयो भने घोराहीले फेरि अर्को निराशा मात्र बोक्नेछ।
अब प्रश्न सीधा छ हामी घोराहीलाई केवल चुनावी नारामा सजाउने हो कि साँच्चै बस्नलायक, काम गर्नलायक, भविष्य बनाउनलायक सहर बनाउने हो?
घोराही बनाउने जिम्मा एक जनाको मात्र होइन, सबैको हो। तर सबैलाई एउटै ठाउँमा उभ्याउने जिम्मेवारी भने नेतृत्वकै हो। त्यसैले “घोराही बनाउ अभियान” ले अब आफ्नो असली परीक्षा दिनुपर्छ घोषणाबाट होइन, कामबाट।
